2025 жыл еліміздің жылнамасында мемлекеттік басқару жүйесі мен қоғамдық қатынастардағы іргелі өзгерістер жылы ретінде тарихқа енді. Биылғы заң шығару үдерісі цифрландыру мен жасанды интеллектіні тізгіндеуден бастап, әлеуметтік қорғау, салықтық реформалар мен құқықтық тәртіпті нығайтуға дейінгі ауқымды салаларды қамтыды. Кейбір заңдар қазірдің өзінде ел игілігіне айналса, енді бірі 2026 жылғы үлкен трансформацияларға даңғыл жол ашып отыр, деп жазады Egemen.kz.

Банк реформасы: Қаржылық қауіпсіздік пен жаңа тәртіп

Соңғы үш онжылдықта алғаш рет банк заңнамасы түбегейлі жаңартылды. Мәжіліс мақұлдаған «Банктер туралы» жаңа заң жобасы негізінен азаматтарды қаржылық алаяқтықтан қорғауға және несиелік жүктемені реттеуге бағытталған. Бұл реформа арқылы онлайн-несие рәсімдеу кезінде міндетті биометриялық сәйкестендіру енгізілді. Енді азаматтар алғашқы қарызын тек қағаз жүзінде емес, банк бөлімшесіне барып, жеке басын растау арқылы ғана ала алады. Сондай-ақ электронды цифрлық қолтаңбаны банк қосымшалары арқылы алу үшін Ұлттық банк базасымен биометриялық сәйкестендіру міндеттелді.

Реформа «несиелік шопингке» де тосқауыл қойды: енді бір сағат ішінде банк немесе микроқаржы ұйымы бір адамға тек бір ғана қарыз бере алады. Қаржы институттары биометриялық тексеру тарихын сақтауға және клиенттің сұрауы бойынша оны беруге міндетті. Сонымен қатар борыштық жүктемені реттеу үшін соттан тыс банкроттық рәсімі жеделдетіліп, қаржылық омбудсмен жанындағы платформа арқылы берешекті ұжымдық реттеу жүйесі іске қосылды. Цифрлық активтердің айналымы мен крипто-айырбастау орындарын реттеу де осы заңның аясында жаңа деңгейге шықты.

Технологиялық серпіліс: Цифрлық кодекс пен Жасанды интеллект

Еліміз технологиялық секторды жүйелейтін «Цифрлық кодекс» пен «Жасанды интеллект туралы» заңды қабылдады. Бұл құжаттар деректер айналымынан бастап киберқауіпсіздікке дейінгі мәселелерді бірыңғай стандартқа келтіреді.

Жасанды интеллектке қатысты талаптар ерекше қатаң. Оның көмегімен жасалған кез келген мазмұнды (дипфейктерді) міндетті түрде таңбалау талабы енгізілді. Мемлекеттік қызметтердегі алгоритмдердің ашықтығы мен тексерісі міндеттеліп, жасанды интеллект шешім қабылдағанда кемсітушілікке жол бермеу қағидасы бекітілді. Бұл реформалардың негізгі нормалары 2026 жылы толық күшіне еніп, елдің цифрлық жүйесін жаңа белеске шығарады.

Құрылыс және экология

Құрылыс саласындағы бытыраңқылықты жою үшін жаңа «Құрылыс кодексі» бекітілді. Ол ескірген нормаларды жойып, жобалау мен сараптамада цифрлы BIM-модельдеуге көшуді міндеттейді. Бұл төрешілдік пен адами фактордан туындайтын қателерді азайтуға бағытталған.

Экология саласындағы ең айтулы жаңалық – «Су кодексінің» жаңа редакциясы. Кодекстің 17-бабына сәйкес, азаматтардың су нысандарына (өзен-көл жағалауларына) кедергісіз және тегін бару құқығы заңмен кепілдендірілді. Тіпті жағажай жекеменшік немесе жалға берілген болса да, қарапайым жұрттың шомылуына немесе балық аулауына тыйым салуға жол берілмейді.

Экономикалық және салықтық реформалар

2025 жылы қабылданған жаңа «Салық кодексі» 2026 жылдан бастап күшіне енетін қосылған құн салығының (ҚҚС) 12%-дан 16%-ға дейін өсуі сияқты күрделі өзгерістерді қамтыды. Алайда, халық үшін маңызды жеңілдіктер биылдың өзінде іске қосылды:

  • Зейнетақы: Бюджеттен және зейнетақы қорынан төленетін барлық зейнетақы төлемдері жеке табыс салығынан босатылды.
  • Көлік салығы: 10-20 жыл болған ескі көліктер үшін салық мөлшерлемесі 30%-ға, ал 20 жылдан асқан көліктер үшін 50%-ға төмендеді.
  • Айыппұлдар: Тұрақ ақысын төлемегені үшін салынатын айыппұл 3 АЕК-тен 1 АЕК-ке дейін азайтылды.
  • Кәсіпкерлікті қорғау: Мүлік салығы бойынша бірыңғай электрондық кадастрлық база енгізіліп, салық органдары деректер негізінде басқару моделіне көшті.

Әлеуметтік қорғау және құқықтық тәртіп

Қоғамдағы заңсыздыққа «нөлдік төзімділік» қағидасы аясында маңызды қадамдар жасалды:

  • Дәрігерлерге шабуыл жасау немесе кедергі келтіру үшін жауапкершілік күшейтілді. Полицияның шұғыл әрекет ету механизмі бекітілді.
  • Қылмыстық кодекске «Мәжбүрлеп некеге тұрғызу» бабы енгізіліп, 2 жылдан 7 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы белгіленді.
  • 1 қыркүйектен бастап әкімшілік құқық бұзушылық үшін айыппұлдың орнына өз еркімен қоғамдық пайдалы еңбекпен айналысу мүмкіндігі пайда болды.
  • Медиа мен қоғамдық орындарда жат ағымдар мен ЛГБТ насихатына тыйым салатын заң күшіне енді.
  • Конституцияның 30 жылдығына орай рақымшылық жарияланды.

Жер, тұрғын үй және саяси реформалар

Тұрғын үй саласында «ОСИ реформасының» олқылықтары түзетіліп, заңнамаға қайтадан «КСК» ұғымы енді. Ал Ұлттық парктер аумағындағы бұрыннан жұмыс істеп тұрған нысандардың жерін жекеменшікке алуға мүмкіндік беретін «Курорттық бап» енгізілді.

Ең ауқымды саяси бастама – қос палаталы Парламенттен бір палаталы жүйеге көшу туралы ұсыныс болды. Бұл реформа заң шығару процесін оңтайландырып, төрешілдікті азайтуға бағытталған. Шешім 2026 жылғы референдумда қабылданады деп күтіледі.