Тау-кен металлургия кешені қазір тығырыққа тіреліп отыр. Сарапшылар оны "отбасындағы сүйкімсіз балаға" теңейді. Кешен жылдар бойы толық қуатта жұмыс істеді, бірақ қазір демеу мен қолдауды қажет етеді. Мамандардың айтуынша, дәл қазір оған қаражат бөлінсе, ертең экономиканы көтеретін басты тірекке айналмақ.
Бұл кешеннің елге қосар үлесі зор: жанама әсерімен қоса алғанда жалпы ішкі өнімнің 25 пайызын, экспорттың төрттен бірін қамтамасыз етеді. Жыл сайын 2-3 трлн теңге салық түсіреді. Тікелей 200 мыңнан астам адам жұмыс істесе, тағы 600 мыңға жуық азамат жанама салалар арқылы күнін көреді. Президент те соңғы жолдауында ТМК-нің "индустрияның берік сүйеніші" деп атады. Бірақ соңғы үш жылда салаға құйылатын инвестиция көлемі үш есеге қысқарды.
Көпшілік тау-кен металлургия саласын бүгінге дейін "алтын арқау" деп қабылдап келді. Бірақ бұл – шындықтан гөрі қалыптасқан стереотипке көбірек ұқсайды. "Атамекен" ҰКП бастамасымен жасалған соңғы талдау мүлдем басқа көріністі көрсетті: сала барынша қажыған, тіпті көптен бері "отбасындағы сүйкімсіз балаға" айналғандай. Осындай салыстыруды экономист Марат Шибутов өз зерттеуінде келтіреді. Оның айтуынша, Қазақстандағы ТМК – отбасындағы үлкен ұл іспетті. Себебі ең ауыр жұмыс соның мойнында, бірақ назар мен қолдау аз. Ал барлық жеңілдіктер мен артықшылықтар "кенже бауыр – мұнайға" және "еркесі – цифрландыруға" тиеді.
Дегенмен, жинақталған мәселелерді шешуде цифрландырудың орны ерекше болмақ.
"Мемлекет басшысының Жолдауында саланы дамыту елдің цифрлық трансформациясынсыз мүмкін емес екені нақты айтылды. Цифрландыру мен жасанды интеллект геологиялық барлаудың жаңа негізін қалыптастырып, кен орындарын басқару тиімділігін арттыруы тиіс. Сондай-ақ экологиялық бақылауды қамтамасыз етіп, жоғары технологиялы өндірістерді іске қосуға қолдау көрсетіп, саланы энергетика, көлік және салық саясаты сияқты басқа жүйелермен бір арнаға тоғыстыруы қажет", — деді "Атамекен" ҰКП төрағасының орынбасары әрі ТМК-нін дамыту жөніндегі жобалық кеңсесінің жетекшісі Гүлнара Бижанова.
Енді цифрдың іс жүзінде қалай көмектесе алатынын қарастырайық.
Бірінші түйткіл: геологиялық барлау
Цифрлық шешім енгізілгенге дейін. Сарапшылардың айтуынша, "жеңіл өндіру" кезеңі аяқталды – ірі және қолжетімді кен орындарының бәрі бұрыннан табылған. Енді барлау да, өндіру де әлдеқайда көп қаржы мен ресурсты қажет етеді. Сала тозған техникамен жұмыс істеп отыр, білікті маман тапшы, ал шалғайдағы кен орындарын игеру барған сайын қымбаттап, қиындай түсуде.
Сонымен қатар геологиялық барлауға бөлінетін қаржы тым аз. Мәселен, Қазақстан бір шаршы шақырымға шамамен 63 доллар жұмсаса, Канада мен Австралияда бұл көрсеткіш 300 долларға жетеді. Соңғы 25 жылда минералдық база толықтыру деңгейі 3,5 еседен 30%-ға дейін төмендеді, ал мемлекеттік қаржыландыру шамамен 40 есе қысқарды. Бұған қоса, сала шикізат бағасына қатты тәуелді: баға құлдырағанда ең алдымен барлау шығындары қысқарады. Нәтижесінде геологтар жобаларды тұрақты жүргізіп, соңына дейін жеткізе алмайды.
Цифрлық шешім енгізілгенге кейін. Бұл түйткілдердің түп-тамыры – ескірген тәсілдер мен қаражат тапшылығы. Ал цифрландыру барлау құнын төмендетіп, оны тұрақты әрі дәл етуге жол ашады. Президенттің өзі мойындағандай, қолданыстағы аэро-геофизикалық карталар заман талабына сай келмейді. Бұның шешімі жер қойнауының цифрлық үлгілері мен геодеректерді жасанды интеллект арқылы өңдеу. Бұл кен қорының әлеуетін дәлірек бағалауға, жаңа және ескі кен орындарының балансты сақтауға, сондай-ақ перспективалы рудниктерді артық шығынсыз ашуға мүмкіндік береді.
Яғни, геологиялық барлау жаңа технологиялық деңгейге көтеріледі. Бұл – барлауды қайта жандандырып, саланың ұзақ мерзімді өсіміне негіз қалауға берілген мүмкіндік.
Екінші түйткіл: салық пен реттеу
Цифрлық шешім енгізілгенге дейін. Зерттеулер көрсеткендей, ТМК-не салық пен құқықтық тұрғыдан тұрақтылық ауадай қажет. Бұл саладағы инвестициялық цикл 10-15 жылға созылады және миллиардтаған қаржыны қажет етеді. Сол себепті компаниялар осы уақыт аралығында қандай салықтар қолданылатынын алдын ала білгені маңызды. Егер ережелер жиі өзгерсе, инвесторлар кетіп қалады. Бизнес қауымдастығы тәуекелді азайтып, жоспарлау мүмкін болуы үшін салықтық шарттарды кемі бірнеше жылға бекітіп қоюды ұсынады.
Тағы бір түйткіл – реттеу жүйесі. Жер қойнауы туралы кодекс, Экологиялық және Жер кодекстері қатар қолданыста, бұл – қайшылық туғызады. Сарапшылардың айтуынша, мемлекеттік басқаруда да бірыңғай көзқарас жоқ. Себебі қағаз жүзінде ТМК өндіру және қайта өңдеу болып бөлінеді, ал іс жүзінде корпорациялар толық циклді қамтиды. Мұндай алшақтық стратегиялық жоспарлауға кедергі. Бұған қоса, саланың ұзақмерзімді дамуына жол көрсететін бірыңғай құжат жоқ.
Цифрлық шешім енгізілгенге кейін. Әртүрлі заңдар мен жүйелер арасындағы көпірді жасанды интеллект пен үлкен деректер байланыстыра алады. Жасанды интеллект мәселелері бойынша жаңа министрлік құрылып жатыр, оның міндеті – стратегиялық салаларға цифрлық шешімдерді енгізу. Ал ТМК үшін жасанды интеллект геологиялық және өндірістік деректердің ауқымды базасын талдауға, сондай-ақ энергетика, экологиялық реттеу және тарифтік саясатпен қиылысатын кешенді талдау жүргізуге арналған құрал. Бұл салаға жаңа сапалы шешімдер беруі тиіс.
Үшінші түйткіл: экологиялық талаптар
Цифрлық шешім енгізілгенге дейін. 2025 жылдан бастап ТМК кәсіпорындарына ең озық қолжетімді технологияларды (ЕОҚТ) енгізу және кешенді экологиялық рұқсат (КЭР) алу міндеттелді. Бірақ сарапшылар мұндай қадамның үлкен қаржы, уақыт, сондай-ақ ресурсты қажет ететінін айтады. Өндірістердің басым бөлігінің жабдығы ескірген: тозу деңгейі 50-80%. Жаңартылған Экологиялық кодекс те бизнеске бейімделу үшін қосымша уақыт талап етеді. Салыстырсақ, Еуропада ЕОҚТ-ны енгізу 20-30 жылға созылған. Ал Қазақстанда ресми жоспар шамамен 10 жылға (2010 жылдардың ортасынан 2024 жылға дейін) есептелген еді. Бірақ іс жүзінде 2024 жылдың соңына дейін анықтамалықтар мен пилоттық жобалар сияқты база тек жартылай ғана әзірленді.
Экологиялық төлемдердің өсуі мен жаңа ережелер жобаларды тым қымбатқа түсіріп, кей жағдайда экономикалық тұрғыдан тиімсіз етіп жіберді.
Кәсіпорындар өзгеруге қарсы емес, бірақ тәсілді қайта қарауды сұрайды. Себебі мұндай талаптар ірі инвестицияны қажет етеді. Сарапшылардың пікірінше, баланс қажет: мемлекет тек талап қоя бермей, бизнесті қолдауы тиіс. Әйтпесе модернизация не ұзаққа созылады, не экономикаға кері әсер етеді.
Шешімнің бірі – тыйым салмай, ынталандыруға көбірек мән беру. Бұл прогрессивті компанияларды қолдау, дайын емес кәсіпорындарға уақытша жеңілдік беру, талаптарды кезең-кезеңімен енгізу сияқты тәсілдер болуы мүмкін. Мұндай жолды энергетика саласы да, өзге елдер де қолданған.
Цифрлық шешім енгізілгенге кейін. Мұнда да цифрландыру маңызды рөл атқарады. Шығарындылар, энергия тиімділігі, геология және тарифтер бойынша ірі деректерді талдау ЕОҚТ пен КЭР-ге өтудің оңтайлы сценарийлерін құруға мүмкіндік береді. Демек, кәсіпорындар экологиялық талаптар мен өндірістің тұрақтылығы арасында тепе-теңдікті таба алады.
Төртінші түйткіл: ғылым және бюрократия
Цифрлық шешім енгізілгенге дейін. "Жер қойнауы туралы" кодекске сәйкес, кәсіпорындар өндірістік шығындарының 1%-ын ғылыми зерттеулер мен тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға (ҒЗТКЖ) бөлуге міндетті. Бұрын бұл қаражатты компаниялар өздері басқарып, өндірістік мәселелерді шешуге бағытталған қолданбалы жобаларға, байыту мен металлургия саласындағы зауыттық ғылымға жұмсайтын. Қазір мемлекет бұл ресурсты орталықтандырып, қаражат бюджетке жиналады, ал оны Ғылым және жоғары білім министрлігі үлестіреді. Сарапшылар мұндай тәсіл қолданбалы ғылымның тиімділігін төмендетеді деп санайды. Бюрократиялық рәсімдер ұзаққа созылады, ал өндіріс жедел әрі нақты шешімдерді қажет етеді. Оның үстіне заңнама қаражаттың мақсатты жұмсалуын бақылау тетіктерін бұрыннан қарастырған.
Сала өкілдері қаражатты жер қойнауын пайдаланушылардың өзінде қалдыру керек дейді. Қайсысы тиімді: қолданбалы зерттеулерге салу ма, цифрландыруға ма, әлде жаңа байыту әдістерін енгізуге жұмсау ма, бұны кәсіпорындар жақсы біледі.
Цифрландырудың оң мысалдары бар: өндірістік процестерді модельдеу және оларды нақты уақыт режимінде бақылау жүйелері енгізілді. Мұндай құралдар қазірдің өзінде нәтиже беруде. Алдағы уақытта цифрландыру, машиналық оқыту мен жасанды интеллект зауыттардың "цифрлық егіздерін" жасауға мүмкіндік береді. Бұл – кәсіпорындардың виртуалды көшірмелері. Олардың көмегімен түрлі сценарийді сынап көруге, ақауларды алдын ала анықтауға, жұмыс үдерістерін оңтайландыруға және жаңа бизнес-модельдерді тәуекелсіз әрі шығынсыз тексеруге болады.
Сонымен бірге ымыралы нұсқа қарастырылып жатыр. Қаражаттың 30%-ын мемлекет механизмдері арқылы геологиялық барлауға бағыттау (қор тапшылығы барған сайын өткірленіп отыр), қалғанын зауыттық ғылым мен цифрландыруға бөлу. Академик Қаныш Сәтбаев айтқандай, ғылым практикадан ажырап қалмауы тиіс. Оның ойынша, шынайы табысқа жетудің жолы – ғалымдар өндірісшілермен бірге, негізгі нысандарда жұмыс істеуі.
"Өндіріс пен ғылым арасында табиғи байланысы бар. Ғылым өндірісті жетелеп, жоғары технологиялық деңгейге көтеруі керек. Ал өндірістің өзі ғылымға серпін беріп, бағытын айқындап отырса ғана, ол шын мәніндегі озық ғылым болады", — деген Сәтбаев.
Бүгінде ҒЗТКЖ-ның маңызы бұрынғыдан да артып отыр. ТМК бірқатар сын-қатерге тап, оның ішінде минералдық-шикізат қорының сарқыла бастауы, тау-кен-геологиялық жағдайдың қиындауы, кен құрамындағы пайдалы компоненттердің төмендеуі, техногендік кен орындарын игеру қажеттілігі, экологиялық талаптар мен өнеркәсіптік қауіпсіздік стандарттарының күшеюі, геологиялық барлау, өндіру, қайта өңдеу және металлургияға жұмсалатын шығындардың өсуі.
Сондықтан сала өкілдері қаржы ең алдымен технология мен инновация пайда болатын жерде, яғни кәсіпорындардың өзінде жұмыс істеуі керек дейді.
Цифрлық шешім енгізілгенге кейін. Президент өз жолдауында геологиялық барлау үшін мықты ғылыми негіз қажет екенін атап өтті. Ғылымның басқа да бағыттары ТМК-мен бірге дамуы мүмкін. Қабылданған шешімдердің бірі – Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі жанынан Реттеуші интеллект орталығын құру. Оның міндеті – заңнаманы жүйелеу және бизнеске түсінікті шешімдер ұсыну. Бұл тетік толық іске қосылса, ғылым мен инновация ТМК-нін дамытудың нақты құралына айналады.
ГМК-де тағы қандай түйткілдер бар?
Саланы әлі де көптеген қиындықтар қысады: әлеуметтік жүктеменің ауыр болуы, энергия мен теміржол тасымалының қымбаттауы, геологиялық ақпаратқа шектеулі қолжетімділік, электр энергиясындағы үзілістер, инфрақұрылымдағы апаттар, теміржол бағыттары үшін бәсекелестік. Бұл – ел ішіндегі жағдай. Сыртқы орта да сынаққа толы: санкциялар, метал бағасының құлдырауы, ірі тұтынушылар тарапынан сұраныстың төмендеуі, келісімшарттардың бұзылуы, бәсекенің күшеюі, транзит тарифтерінің өсуі және тағы да басқа факторлар.
Салаға қалай дем беру керек?
Президент ТМК-нің стратегиялық маңызын айқындап, сирек кездесетін және маңызды материалдар, уран секторы мен жоғары технологиялы өнімдерге басымдық берді. "Атамекен" ҰКП басқарма төрайымы Гүлнара Бижанова да осы бағытты қолдайтынын айтып, кешенді стратегияның қажет екенін атап өтті. Оның сөзінше, бірыңғай жоспар айқын заңнаманы, тұрақты салық режимін және алдын ала болжанатын ережелерді қамтамасыз етуі тиіс.
Қиындықтарға қарамастан, Қазақстанның ТМК-де үлкен мүмкіндіктер бар. Оларды жүзеге асыру үшін билік пен бизнес ашық әрі бірлесіп жұмыс істеуі қажет. Көріп отырғанымыздай, мемлекет "сүйкімсіз ұлдың" мәселелеріне назар аудара бастады. Жаңа Салық кодексі үлкен кен орындар үшін салықты төмендетті, геологиялық барлау шығындарын ескерді және қайта өңдеуді ынталандыратын шаралар енгізді. Алда – Даму жол картасы, экспорттық баждарды қайта қарау, шағын бизнесті қолдау және жаңа технологияларды енгізу жоспарланған.
Бұл орайда кәсіпкерлер палатасының еңбегін ерекше атауға болады. "Атамекен" мемлекеттік органдармен тұрақты түрде жұмыс істеп, саладағы ең өзекті мәселелерді шешуге дәнекер болып отыр.
Мәтіннен қате тапсаңыз, бізге жазыңыз
