Бұрын кей қазақстандық көрші Ресейге барып жұмыс істейтінін еститін едік. Алайда кейінгі онжылдықта жағдай біршама өзгерді.

Кореяға заңсыз еңбек мигранты ретінде ондаған мың отандасамыз аттанды. Бұдан кейін 2-3 жылдықта Ұлыбританияға маусымдық жұмысқа барушылардың қатары артты. Тіпті, қазір әлеуметтік желіде шетелдерге барып еңбек етуді қалайтындардың қатары көп екенін аңғарып отырмыз. Әйтсе де сыртта жүргендердің табысы расымен көп пе?

Биыл наурызда Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі табыс табу мақсатында 140 мыңға жуық қазақстандық шекара асып кеткенін мәлімдеген. Дегенмен бұл сәл азайтылған көрсеткіш болуы мүмкін. Өйткені Халықаралық миграция ұйымы былтыр сыртқы көзқарастар мен Қазақстанның еңбек миграциясына қатысты ресми ведомоство деректерін негізге алып, шетелдерде жұмыс істеп жатқан отандастарымыздың санын 194 мың деп шамалаған. Осылайша, бір қаланың халқымен тең адам табыс табу мақсатында шекара асып жүр.

Ал олардың қанша пайызы нақты қай елдерде жүргенін дөп басу қиын. Мәселен, Кореяда жүрген қазақстандықтардың санын нақтылай алмаймыз. 2022 жылы ресми деректе 9600 деп көрсетілгенімен, былтырғы рейдтерде әлемдік БАҚ 11 мыңға жуық қазақстандық бар деп шамалаған. Дегенмен кейбір сарапшылар 20 мың деп те айтып жатады.

Ұлыбританияға маусымдық жұмыстарға кеткендер 5 мыңның төңірегінде деп айтылады. Алайда тұрақты сан деп бағалауға келмейтін секілді. Біріншіден, аты айтып тұрғандай, маусымдық жұмыс болғаны үшін көктем мен күзде жұмыс істейтіндердің қарасы артып, күн салқындағанда қайта кеміп отырады. Екіншіден, әлеуметтік желілерде Ұлыбританияға кеткен отандастарымыз тым белсенді, саны тым көп. Бейнежазбаларға, ондағы пікірлердің ауанына қарап, онда еңбек етіп жатқан қазақстандықтар біз ойлағаннан артық па деген ойға қаласыз.

Әр сағаты 9 мыңға бағаланған жұмыс

Алматы шаһарының тумасы Дархан Тілеужанов 2 жылдан бері Англияда маусымдық жұмыста істеп келеді. Қазір қоймада шағын жүк тасығыш техника жүргізеді. Отандасамыздың айтуынша, Англияда еңбекақы ретінде бекітілген ең минимальды сағат есептік көрсеткіш бар. Шамамен 12,41 фунт, бұл теңгеге шаққанда 9 мыңға жуықтайды. Яғни, 8 сағаттық жұмыс үшін кемінде 70 мың теңгеден көп табуға болады.

– Негізі Англияда жұмыстың түрі өте көп. Көбінде егістіктен табылады. Қоймада да қызметтер бар. Дегенмен әр жұмыстың өз қиындығы кездеседі. Сондықтан бұл жаққа келерде азаматтар физикалық тұрғыда төзімді болғаны абзал. Маусымдық кезеңде, яғни жұмыстың "пик" уақытында жақсы ақша табуға болады. Жалақы бұл елде ай сайын емес, апта сайын беріледі. Орта есеппен аптасына 300-350 мың теңге, кейде одан да көп табуға болады, – дейді Тілеужанов.

Қазір ғаламторда "Англиядағы табысы мол жұмысқа орналастырып беремін" деген секілді жарнамалар қаптап тұр. Кейбірі тіпті сол қызметі үшін 1 млн теңгеге дейін ақы сұрайды. Бұған дейін осындай жарнамаларға алданып, сан соғып қалғандар туралы талай естідік.

– Англияға барамын деп жалған агенттіктерге алданып қалғандар туралы естимін. Мен оған сенбеуге шақырамын. Егер барғысы келсе, Ұлыбританияның маусымдық жұмыстарға қабылдау туралы ресми сайттары бар. Соған өз мәліметтерін толтырып, ешкімге ақша бермей-ақ, шақыртумен келе беруге болады, – деп қосты отандасамыз.

Корея тарапы жұмыс визасын бергісі келмей ме?

Ал Түркістан облысының тумасы Әділхан Сұлтан Оңтүстік Кореяда 4 жылдан бері жұмыс істеп келеді. Елде жүргенде "Алғашқы әскери дайындық" мамандығы бойынша білім алған ол оқуын аяқтап, дипломын алған кезінде кей кедергілердің кесірінен "екі қолға бір күрек" таба алмаған.

– Мамандығыммен қоса 2 жылдық әскери кафедраны да тәмамдадым. Сала бойынша жұмыс істеуге мүмкіндік болды. Бірақ жұмысқа орналастыру үшін 2-3 млн теңге көлемінде ақша сұрады. Ол кезде аталған жұмыстың жалақысы 150 мың теңге еді. Сонда мен берген ақшамды өтеудің өзіне бірнеше жылымды құртамын. Сосын 22 жасымда Кореяға кетуге шешім қабылдадым. Мұнда теңгемен ең азы күніне 40 мың теңге табамыз. Ал егер тіл білсең, техника басқара алсаң жалақы өсе береді. Кореяға келуімнің арқасында елде қалған отбасымның жағдайын жақсартып алдым, – дейді ол.

Қазақстандықтар Кореяда заңсыз еңбек етеді. Мигранттарға байланысты жиі рейд те жүреді. Әділхан осындай жедел тексеруден бірнеше рет қашып құтылғанын да жасырмады.

– Шри-Ланка, Камбоджа секілді кедей мемлекеттердің азаматтары Кореяда заңды түрде жұмыс істейді. Олар кейде жұмыс процесінде басшыларға келіспейтінін айта алады. Ал бізде мұндай мүмкіндік жоқ. Басшыңа келіспейтініңді жеткізсең ақшаңды бермей, жұмыстан шығара салады. Көбі табыс табу мақсатымен келген соң алыстағы бала-шағасының қамы үшін көндігеді. Сондықтан заңсыз жүру бізге де оңай емес, – деді Әділхан.

Жалпы, Қазақстан азаматтары үшін Оңтүстік Кореяда жұмыс визасын енгізу туралы келіссөздер тым ұзаққа созылып кетті. 2024 жылдың соңында Еңбек министрлігі Қазақстан азаматтарын Кореяның Employment Permit System (EPS) жүйесіне қосу келісімін бекітуге жұмыс істеп жатқанын хабарлаған. Бұл келісімге қол қойылуы тиіс құжат дайындалып, Корея тарапына жіберілген. Бірақ құжат жауапсыз қалды.

2025 жылдың 12 маусымында Қазақстан мен Оңтүстік Кореяның Еңбек министрліктері арасында "Өзара түсіністік туралы меморандумға" қол қойылды. Бұл құжат Қазақстанның EPS жүйесіне қосылу ниетін растайды, бірақ ресми келісім әлі бекітілмеген.

Көп ұзамай 8 тамызда Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бірінші вице-министрі Асқарбек Ертаев пен Корея Республикасының Қазақстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Чжо Тэ-ик осы мәселе бойынша кездескен. Тараптар тағы да елімізді оңтүстіккореялық шетелдік азаматтарға жұмыс істеуге рұқсат беру жүйесіне енгізу бойынша алдағы қадамдарды талқылапты. Бір анығы, құжаттың бекітілуі Корея тарапының шешіміне тәуелді болып тұр. Ал келесі тараптың келісім бере қоюы екіталай іспетті.

Әр азамат кез келген елдің басты еңбек ресурсы саналады. Экономист Бекнұр Қисықов жоғары білімді жастардың шетелге кетуі жақсы үрдіс емес екенін айтады. Дегенмен шетелдерге кетіп жатқандардың қанша бөлігі білімді жастар? Ол туралы нақты статистика жоқ әрі есеп жүргізудің өзі мүмкін емес.

– Білімді жастар экономикаға керек. Ал қазір көп азаматтардың шетелге кетуіне жалақының мөлшері әсер етіп отыр. Екіншіден, "зумерлер" деп аталатын буын көшпенділер, бір орында отырғысы келмейді. Ел көргісі келеді, тіпті жоғары жалақысы болмаса да пәтер жалдау мен тамағына жетсе АҚШ-та тұруды құп көреді. Қазақстандықтар шетелге көбіне қара жұмыс істеуге барады. Менің ойымша, қара жұмыс істейтіндер нарықта әр кез табылады. Бізге маңыздысы – білімді адамдар. Сондықтан мемлекет бірнеше тіл білетін, экономикадан хабардар, IT саласын меңгергендерді алып қалуға тырысу керек, – дейді ол.

Сарапшы мемлекеттің жастарға шектеу қоя алмайтынын да жеткізді. Мүмкіндігі болса олар кез келген қолайлы елге барады. Егер мемлекет жалақыны көбейтіп, лайықты инфрақұрылым жасап берсе – білімді жастар шетелге кетпейді.

Әйтсе де көшпелі өмір салтына бейім жастарға тұсау салу қиынға соғары сөзсіз. Себебі әлемде дамыған АҚШ-тан Францияға немесе Ұлыбританиядан Үндістанға барып жатқан жастар да жетерлік. Мақсаттары тек табысты жұмыс емес, өзге елмен танысу, саяхаттау. Демек, еңбек мигранттарының артуына табыс қана себепші емес.